هفت نیوز: هنگام مرور لیست برترین فیلم های تاریخ سینما به آثار زیادی برمی‌خوریم که به واسطه روایت های پیچیده و غیرخطی خود به این جایگاه دست پیدا کرده‌اند، فیلم هایی چندلایه که گاه با پیچش‌های داستانی در فیلمنامه مخاطبان خود را غافلگیر می‌کنند.

دسته ای دیگر از این آثار بزرگ به لطف جلوه های ویژه سنگین و پیچیده‌ای که گاه سال‌ها از تکنولوژی مرسوم جلوتر بوده‌اند و گروهی دیگر هم به دلیل ابرقهرمانان فرازمینی و قدرتمند خود به این لیست وارد شده‌اند.

در این بین اما آثاری وجود دارند که قصه خود را در نهایت سادگی و بدون اضافه گویی روایت می‌کنند، فیلم هایی که در آن نه خبری از سکانس‌های پیچیده است، نه دیالوگ های فلسفی معناگرایانه اما با این وجود داستان چنان انسانی و باورپذیر است که مخاطب را تا آخرین لحظه محو خود نگه می‌دارد. یکی از این فیلم‌ها که در بالاترین رده های بهترین تولیدات تاریخ سینما جای دارد «فارست گامپ» است فیلمی که قهرمان آن برای غلبه بر مشکلات تنها یک راه حل دارد؛ دویدن!

مجنون عاقل

«فارست گامپ» درامی رمانتیک محصول سال ۱۹۹۴ به کارگردانی رابرت زمکیس است و اقتباسی سینمایی‌ست از رمانی به همین نام که حدود یک دهه قبل از آن منتشر شده بود. فیلم روایت شخصیتی به نام فارست – با بازی تام هنکس – است که داستان زندگی خود را از کودکی بازگو می‌کند. فارست از بهره هوشی کمتری نسبت به همسالانش برخوردار است و برای همین در مقاطع مختلف زندگی مورد تمسخر دوستان و همکارانش قرار می‌گیرد اما او بر مادری تکیه دارد که به او اعتقادی راسخ دارد و مناسبات دنیا را به زبانی ساده برایش تعریف می‌کند. در حقیقت با وجود کندذهنی فارست، زنجیره ای از اتفاقات او را همیشه، نه تنها از گزند بلایای احتمالی به دور نگه می‌دارد که حتی به طرز معجزه آسایی به بالاترین سطوح اجتماعی می‌رساند.

فارست که زمانی از مشکلات اسکلتی رنج می‌برد و حتی از راه رفتن عادی عاجز بود به ستاره‌ای در فوتبال آمریکایی بدل می‌شود و با رییس‌جمهور وقت آمریکا ملاقات می‌کند، کمی بعد دست سرنوشت او را به سوی جنگ ویتنام می‌برد و با اتفاقاتی او به قهرمان جنگ بدل می‌شود. بعد از جنگ او ناخواسته به عضویت تیم پینگ پنگ ایالات متحده در می‌آید و این بار هم تا مقام قهرمانی پیش می‌رود و در نهایت سیر حوادث او را به تاسیس شرکت صید میگو می‌کشاند، جایی که او را به ثروت زیادی می‌رساند.

در این بین درامی عاشقانه نیز در جریان است. فارست از کودکی عاشق دختری به نام جنی است و بارها در جوانی از او خواستگاری می‌کند. جنی اما به دلیل شرایط خاص فارست هیچگاه این تقاضا را جدی نمی‌گیرد. قضاوتی که نادرستی آن در انتهای فیلم و با مقایسه شرایط فارست موفق و جنی بیمار و آشفته به شدت به چشم می‌آید.

سبکی تحمل‌ناپذیر هستی

«فارست گامپ» درابتدا با سکانسی از پرواز یک پر آغاز می‌شود. پر در هوا می‌رقصد و اینجا و آنجا می‌نشیند و با کمترین وزش بادی دوباره به هوا برمی‌خیزد تا سرانجام روی کفش فارست آرام گیرد. او پر را می‌گیرد و آن را درون کیف خود می‌گذارد. سکانسی که گویی مانیفستی فشرده از درونمایه فیلم است. آیا این پر سمبلی از سبکی و تزلزل اتفاقات هستی‌ست یا نشانه ای از اختلال در قوه درک و شعور فارست؟ شاید هم نمادی از شانسی بودن تجربیات زندگیست! تام هنکس در این باره عقیده دارد: «سرنوشت ما به نحوه برخورد ما با پیش‌آمدهای اتفاقی زندگی بستگی دارد و این پَر تجسمی از این طرز نگاه است. پیش‌آمدهایی که همچون پَر می‌تواند هر جا فرود بیاید، اما روی کفش شما می‌نشیند و این در خود معنای زیادی دارد.»

گویی می‌توان این سکانس را نوعی بازخوانی این پرسش قدیمی دانست که آیا سیر زندگی از روی جبر اتفاق می‌افتد یا صرفا توالی رندوم حوادث است؟ و اختیار انسان تا چه حد بر این زنجیره تاثیرگذار است.

فارست در تحلیل و درک شرایط مشکل دارد. او از سیاست های پیچیده روابط انسانی سر در نمی‌آورد و در هر لحظه بر مبنای صادقانه‌ترین احساسی که دارد واکنش نشان می‌دهد. با این وجود او امتیازی ویژه دارد اینکه کاری را که به او سپرده‌اند به حد کمال بی‌نقص انجام می‌دهد. مشهورترین دیالوگ فیلم جایی در ابتدای فیلم است که دوستش جنی فریاد می‌زند: «بدو فارست! بدو»

فارست آن زمان از آتل های مخصوص آهنی استفاده می‌کند و توسط قلدرهای مدرسه مورد اذیت و آزار قرار می‌گیرد اما با فریاد جنی با تمام وجود می‌دود و آتل های دست و پاگیر خود را می‌شکند.

او به قول های خود وفادار است و با همین توانایی خود در دویدن به قهرمان جنگ ویتنام بدل می‌شود، چراکه به جنی قول داده بود هر گاه احساس خطر کرد فقط بدود.

جهان بینی فارست در انجام کارها تا سر حد کمال، جایی دیگر در فیلم نیز تکرار می‌شود. زمانی که به او پیشنهاد بازی پینگ‌پنگ می‌شود و او از نحوه انجام آن اظهار بی اطلاعی می‌کند. یکی از سربازان به فارست می‌گوید که «راز موفقیت در پینگ پونگ این است که چشم از روی توپ برنداری» و او با عمل به همین توصیه تا بالاترین سطوح قهرمانی در این رشته پیش می‌رود؛ سکانس هایی که تام هنکس با بازی فوق العاده خود در آنها حتی یکبار هم پلک نزد.

فارست بی شیله پیله و قدردان است. او بهره هوشی پایینی دارد اما از تمام انسان های پیرامونش انسانی‌تر رفتار می‌کند و در ازای یک‌بار محبتی که جنی با جا دادن به او در اتوبوس مدرسه می‌کند یک عمر عاشق می‌ماند و با وجود کم محلی هایی که از جنی می‌بیند در مقاطع مختلف زندگی از او حمایت می‌کند. یکی از زیباترین دیالوگ های فیلم بعد از دوندگی طولانی مدت فارست به دور آمریکاست، زمانی که به جنی بیمار می‌رسد. جنی به فارست می‌گوید: «دلم می‌خواست تمام جاهایی که رفتی رو پیشت می‌بودم» و فارست در جوابی با احساس می‌گوید: «تو همه جا پیش من بودی.»

فلسفه فیلم مضمونی ساده دارد و می‌تواند به تک جمله «خودت باش» خلاصه شود. فارست از کودکی متوجه می شود که با دیگران فرق دارد اما این مانعی برای او نیست. در واقع او نیازی ندارد که شبیه دیگران باشد چرا که اگر خودش باشد و بر مبنای شرایطش تصمیم بگیرد و البته هیچگاه متوقف نشود می‌تواند همه چیز را به دست آورد. تا جایی به فرمانده سابق خود در ارتش که دو پایش را از دست داده می‌فهماند زندگی آن قدر بزرگ است که نداشتن دو پا هم چیزی از شکوه آن کم نمی‌کند.

از طرفی دیگر فارست در مواجهه با مشکلات نه تنها دنیایش فرو نمی‌ریزد، بلکه به همان راه حل قدیمی خود یعنی دویدن پناه می‌برد و بی آنکه از روانشناسی مدرن سر در بیاورد رنج خود را بیرونی کرده و اینگونه دلشکستگی های خود را آرام می‌کند. حتی اگر لازم باشد سه سال و دو ماه و چهارده روز بدود؛ سکانسی که در اصل از یک ماجرای واقعی الهام گرفته شده بود. زمانی که مردی به نام رابرت سویتگل تمام ایالات متحده آمریکا را با نیت جلب توجه عموم به بیماری های قلبی دوید. وقتی او در انتهای مسیر خود به پل بروکلین نیویورک رسید بیش از صدها نفر همراه کننده داشت که با او می‌دویدند و اریک روث فیلمنامه نویس «فارست گامپ» یکی از آن ها بود.

بالاتر فارست! بالاتر!

فیلمبرداری «فارست گامپ» در میانه سال ۱۹۹۳ آغاز شد و تنها چهار ماه به طول انجامید که برای فیلمی با این حجم و تعدد لوکیشن نوعی رکوردشکنی به حساب می‌آمد. نقش فارست قبل از همه به جان تراولتا پیشنهاد شد که آن را نپذیرفت و البته بعدها اعتراف کرد که تصمیمی بسیار اشتباه گرفته بود. بیل مری و شان پن نیز گزینه های بعدی بودند اما در نهایت این نقش به تام هنکس رسید. هنکس بعدها در گفتگویی گفته بود که تنها یک ساعت و نیم بعد از خواندن فیلمنامه قرارداد را امضا کرده است. او برای بازی در این نقش دستمزدی دریافت نکرد و درصدی از سود فیلم را خواستار شد. ریسکی که نتیجه‌ای دلپذیر داشت و ۴۰ میلیون دلار برای هنکس به ارمغان آورد.

«فارست گامپ» از همان آغاز نظر منتقدان را به خوبی به خود جلب کرد. راجر ایبرت، منتقد سرشناس شیکاگو سان تایمز در این باره نوشت: «تاکنون کسی مانند فارست گامپ را ندیده‌ام، بنابراین فیلمی همچون فارست گامپ را نیز ندیده بودم. هر گونه تلاشی برای توصیف او، خطر معمولی نشان دادن فیلم را به همراه دارد اما بگذارید تلاشم را بکنم. فارست گامپ یک کمدیست … یا شاید یک درام … یا یک رویا … نمایشی نفسگیر از تعادل بین کمدی و غم … عجب فیلم سحرانگیزی!»

با این توصیفات جای تعجبی نبود که «فارست گامپ» جوایز اسکار سال ۱۹۹۵ را درو کند. فیلم در ۱۳ رشته نامزد جایزه اسکار شد و با وجود رقبای قدرتمندی چون «پالپ فیکشن» و «رستگاری در شائوشنگ» ۷ جایزه شامل بهترین فیلم، بهترین فیلمنامه، بهترین کارگردان، بهترین بازیگر مرد، بهترین جلوه‌های ویژه و بهترین تدوین را از آن خود کرد.

«فارست گامپ» در گیشه نیز یک ستاره بود و با بودجه ساختی در حدود ۵۵ میلیون دلار، بیش از ۶۷۰ میلیون دلار فروش کرد و سود فراوانی را روانه پارامونت ساخت. سال‌ها بعد این فیلم به واسطه ارزش های فرهنگی، تاریخی و زیبایی‌شناسانه خود به گنجینه آثار محافظت شده کتابخانه کنگره ملی آمریکا نیز افزوده شد؛ ارزش هایی که مستقیم قلب مخاطبان را هدف گرفت و به واسطه سادگی و بی پیرایگی خود بر دل و جان آنها نشست. تماشاگرانی که به دنبال مفاهیم پیچیده نبودند، بلکه ترجیح می‌دادند پای صحبت قهرمانی با IQ هفتاد و پنج بنشینند که می‌گفت: «زندگی مثل یه جعبه شکلات می‌مونه، هیچوقت نمیدونی چی از توش گیرت میاد!»